dr Maria Kwiatkowska-Ratajczak
Pracownia Innowacji Dydaktycznych
Instytut Filologii Polskiej
Uniwersytet im. A. Mickiewicza
Poznań
adres do korespondencji:
ul. Łanowa 9A
62-004 Kicin
tel. 0608 40-56-41
e-mail: marysiak@amu.edu.pl


Recenzja kwalifikacyjna środka dydaktycznego
dla Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu
/recenzja dydaktyczna/


1. Rok produkcji: 2002

2. Nazwa środka dydaktycznego: Ortofrajda

3. Rodzaj środka dydaktycznego: system edukacyjny - pakiet do nauki ortografii i czytania na poziomie elementarnym

4. Producent ubiegający się o wpisanie środka dydaktycznego do wykazu środków zalecanych: Pomorskie Studio Wdrożeń Dydaktycznych, ul. Ogarna 22/23/10, 80-826 Gdańsk, poczta@ortofrajda.pl, tel./fax (058) 301 62 80

5. Opis środka dydaktycznego:

Recenzowany środek dydaktyczny jest bardzo rozbudowanym pakietem edukacyjnym, w skład którego wchodzą m. in. program multimedialny na CD-ROMie, malowane dyktanda, ortopuzzle, gry planszowe, ortomozaiki, kolorowe karty do sygnalizowania trudności ortograficznych, karty do gier ortograficznych, scenariusze teatrzyków ortograficznych, pamięciowo - wzrokowy słownik ortograficzny dla dzieci, projekty spotkań w skansenie ortograficznym na Pomorzu, propozycje wycieczek po Polsce śladami Ortofrajdka. Wszystkie elementy realizują spójny system nauki ortografii oparty na prostym, ale skutecznym pomyśle konsekwentnego połączenia liter ó, u, rz, ż, ch i h z odpowiednimi kolorami. Ta "kolorowa ortografia" włączona jest w wielorodne zajęcia zawsze mające charakter wesołej zabawy. Takie bowiem są zaprojektowane przez autorów gry komputerowe, ale i wszystkie pozostałe elementy umożliwiające realizację dydaktycznego procesu przetestowanego przez autorów projektu, którymi są: pisarz Lesław Furmaga i Roman Janiec. W badaniach wdrożeniowych wzięło udział ponad 3000 dzieci.

6. Przeznaczenie środka dydaktycznego:

Pakiet adresowany jest do uczniów szkół podstawowych. Służy zarówno nauce ortografii, jak i wspomaga naukę czytania na poziomie elementarnym. Zastosowana metoda pamięciowo - wzrokowa, połączona z czynnościami ruchowymi i elementami audialnymi, pozwala wprowadzać system "kolorowej ortografii" w trakcie pracy z wszystkimi dziećmi. Wykorzystywany w Ortofrajdzie materiał ikoniczny silnie oddziałuje na pamięć wzrokową, która stanowi istotny czynnik wpływający na sprawność ortograficzną (zob. Edward Polański, Dydaktyka ortografii i interpunkcji, Warszawa 1995).
Dzięki uwzględnieniu zasady polisensorycznego uczenia się Ortofrajda znakomicie może służyć jednak także uczniom ze specyficznymi trudnościami w czytaniu i pisaniu. Dzieci dotknięte dysleksją, dysgrafią czy dysortografią, jak dowodzą badania, znajdują się w prawie każdej szkolnej klasie. Uczenie wielozmysłowe uruchamia wszystkie "ścieżki" prowadzące do mózgu. Nie tylko pozwala wykorzystać te, które są mocną stroną konkretnego dziecka, ale dodatkowo uaktywnia też te obarczone konstytucjonalnym deficytem. Angażowania w proces dydaktyczny wielu zmysłów naraz - w związku z dominacją kultury medialnej - coraz częściej wymagają jednak wszyscy uczniowie, co w sferze edukacji polonistycznej dokumentują m.in. prace Anieli Książek - Szczepanikowej.
Korzystanie z możliwości, jakie niosą współczesne technologie informacyjne, nie łączy się w Ortofrajdzie z bałwochwalstwem względem nowych mediów. Autorzy jednoznacznie przeciwstawiają się tezie, iż poprawnego pisania nie trzeba się uczyć, gdyż pisownię może sprawdzić komputer... Wprzęgają zaś to narzędzie w proces opanowania przez uczniów niełatwych dla nich umiejętności. Pamiętają jednak i o tych dzieciach, które nie mają dostępu do nowych mediów. Zachowując ujmująco prosty pomysł kolorowych liter, z których zapisem w wielu wyrazach nie tylko młodzi ludzie mają wszak kłopoty, proponują też techniki od lat wykorzystywane w dydaktyce - gry planszowe, puzzle, teatrzyki, trójwymiarowe litery - tu obdarowane nowa nazwą "Ortogi". Ciekawymi i innowacyjnymi pomysłami są kolorowe malowane dyktanda i znajdujący się we wsi Łaszka ortograficzny skansen. Organizacja tego ostatniego przedsięwzięcia świadczy o niezwykłej ambicji jego organizatorów, ale i ich życzliwości dla potrzeb uczniów.

7. Osiągnięcia ucznia zakładane w związku z zastosowaniem środka dydaktycznego:

Program stwarza szansę nabywania umiejętności w sposób atrakcyjny dla uczniów. Nawiązuje do zainteresowań dzieci wzrastających w dobie informatycznej rewolucji. Uczniowskim podróżom w Krainę Ortofrajdy niewątpliwie patronuje popularna ostatnio pedagogika zabawy. Historyjka ze złośliwą Czarną Ortografią i jej pomocnikiem smutnym Ortogramkiem oraz fabularyzowane wyprawy z kolorowym Ortofrajdkiem z pewnością są elementami mobilizującymi dzieci do uczestniczenia w zajęciach. Dodatkowo motywującym uczniów działaniem jest możliwość porozumienia się z autorami Ortofrajdy poprzez pocztę elektroniczną lub przy pomocy zwykłej kartki pocztowej. Takiej możliwości nie zapewniają inne programy komputerowe, jak choćby Klik uczy ortografii, bardzo skądinąd interesująca propozycja Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych. Bo też w przypadku Ortofrajdy nauka trwałego przyswajania poprawnej pisowni jest tylko jednym, choć bardzo ważnym, celem. Umiejętnością, którą mogą nabyć uczniowie, na co słusznie zwraca uwagę Przewodnicząca Polskiego Towarzystwa Dysleksji - Marta Bogdanowicz, jest ponadto sztuka czytania na poziomie elementarnym. Nie są to jednak jedyne osiągnięcia będące potencjalnym efektem zastosowania recenzowanego pakietu. Innymi korzyściami powiązanymi z proponowanym w ramach Ortofrajdy stylem pracy jest dziecięca przyjemność uczestniczenia w zajęciach "wesołej szkoły", a także spełnienie naturalnej potrzeby bycia w grupie. Z tego ostatniego punktu widzenia ważna jest, będąca integralnym elementem omawianego pakietu, strona internetowa www.ortofrajda.pl, w ramach której spotykać się mogą Przyjaciele Ortofrajdy. Uczniowie zaś, którzy pokonali ortograficzne trudności, bezbłędnie ukończyli grę i poznali pierwsze hasło Ortofrajdy, nie tylko otrzymają tajemniczą nagrodę, ale też ich poczucie sukcesu spełni się poprzez wpisanie ich nazwisk do Złotej Internetowej Księgi Ortofrajdy.
Istotnym elementem - w związku z wprowadzaną reformą edukacji - jest możliwość integrowania wiedzy z różnych zakresów - języka polskiego, historii, geografii, przyrody (podróże śladami Ortofrajdka). Możliwości integracji dotyczą zaś nie tylko treści, ale obejmują również postawy i metody pracy. Preferowane w recenzowanym projekcie czynnościowe metody pracy - o czym przekonują ustalenia Jeana Piageta, Lwa Wygotskiego, ale też i badania Ewy Guttmejer, Anny Brzezińskiej, Bogusławy Doroty Gołębniak, Grażyny Teusz - sprawiają, iż wykonywana przez dziecko czynność pobudza procesy myślenia, kojarzenia, zapamiętywania.
Wszystkie wskazane wyżej osiągnięcia dzieci, a także mobilizowanie ich do zainteresowania się najpiękniejszymi, ciekawymi miejscami w Polsce z pewnością stwarzają także możliwości wychowawczego oddziaływania na uczniów uczestniczących w programie edukacyjnym.

8. Ocena poprawności merytorycznej i językowej:

Opiniowany pakiet jest rozgałęzionym systemem edukacyjnym. Jego autorzy skutecznie włączają się w poszukiwania efektywnego sposobu pracy z dziećmi. O ile jednoznacznie pozytywnie ocenić muszę projekt stworzenia "kolorowej ortografii", o tyle wykorzystanie do tego celu - jako jednego z wielu elementów - poezji dla dzieci, wzbudza moje wątpliwości. Działanie takie wymaga od nauczycieli uważności, że przywołam wyrażenie użyte przez Czesława Miłosza, oraz wyostrzonego postrzegania celu pracy. Zaproponowane w Ortofrajdzie usytuowanie wierszy Jana Brzechwy, Juliana Tuwima czy Marii Konopnickiej stwarza bowiem niebezpieczeństwo instrumentalizacji sztuki słowa, z czego z trudem wydobywa się metodyka czytania poezji w szkole podstawowej (zob. prace Alicji Baluch, Bożeny Chrząstowskiej, Marii Jędrychowskiej, Barbary Kasprzakowej, Wiesławy Żuchowskiej). Warto zatem na ten moment zwrócić uwagę nauczycielom, przypominając choćby słowa Jerzego Cieślikowskiego, który pisał:

Dla pedagogów instrumentalność literatury dla dzieci spełnia się w dwóch możliwych płaszczyznach jej użycia. W płaszczyźnie merytorycznej i formalnej. W merytorycznej ze względu na zawartą w niej wiedzę, której poglądowości służyła literacka fabuła, bohaterowie i język "literacki", obrazowy. "Literackość" "nie przeszkadzała" reprodukować wiedzy w sposób poprawny, opowiedzianej "własnymi słowami". W płaszczyźnie formalnej utwór spełniał się, gdy był pomyślany i zrealizowany jako tekst do "nauki czytania" lub jako tekst manipulacyjny w zajęciach rekreacyjnych - zbiór piosenek, wierszy okolicznościowych "do deklamowania", scenariuszy zabaw ruchowych. (Literatura osobna, Warszawa 1985, s.25-26)

Twórcy Ortofrajdy korzystają z zasobów kultury socjalnej, którą uczniowie nabywają we własnym środowisku społeczno - kulturowym. Chcąc zachęcić młodych użytkowników pakietu do pracy nad sprawnością ortograficzną, odwołują się do dostępnego im kodu językowego. Ogólna odmiana języka, z elementami mowy potocznej (ujawniającej się już w tytule projektu!), rymowane wierszyki i takież teksty dyktand (czy jednak nie naszpikowane ponad miarę trudnościami ortograficznymi?) służą kreowaniu atmosfery przyjaznej zabawy. Rozumiejąc intencje systemu Orotofrajdy, trzeba przypomnieć zobowiązanie - wynikające z Podstawy programowej i powiązane z przesunięciem akcentu w kierunku gramatyki komunikacyjnej - kształcenia sprawności językowych. A to oznacza konieczność kontaktowania uczniów z odmianami języka uzależnionymi od sytuacji mówienia, gdzie punktem wyjścia do ćwiczeń jest każdorazowo konkretne zdarzenie komunikacyjne, dzięki czemu praktykuje się różne odmiany mowy (kontakt oficjalny, półoficjalny, familiarny, prywatny; tekst informacyjny, tekst wartościujący, charakteryzujący; akty mowy - powitanie, prośba, rozkaz, przeprosiny, podziękowanie, ostrzeżenie, groźba...). Uwzględnienie w kolejnych wydaniach Ortofrajdy rozmaitych rejestrów języka (dostępnych dzieciom) znacznie wzbogaciłoby edukacyjne walory projektu i umożliwiło jego szersze wykorzystanie w pracy szkoły. Chodzi o to, by nauka języka zbliżyła się do rzeczywistych życiowych potrzeb i doświadczeń uczniów. Projektując ćwiczenia warto też pamiętać, iż 45% naszej aktywności językowej zajmuje słuchanie, mówienie - 30%, czytanie 16%, pisanie tylko 9%, ale też - co dokumentuje praca Anny Dyduchowej - opanowanie pisanej odmiany języka, a temu służyć może m.in. Ortofrajda, wpływa na sprawność mówienia. Wszystkie te zależności uświadamiają potrzebę funkcjonalnego kształcenia języka, zwracają uwagę na konieczność uczenia się go w toku świadomego i refleksyjnego używania, o co Ortofrajdę można by wzbogacić.

9. Ocena instrukcji, wskazówek metodycznych, komentarza itp. (dla nauczającego i dla uczniów):

Posługiwanie się recenzowanym pakietem edukacyjnym nie powinno sprawiać kłopotów ani uczniom, ani nauczycielom. Prostota pomysłu stworzenia "kolorowej ortografii" i wynikająca z tegoż skuteczność nauczania powinny - jak sądzę - spotkać się z akceptacją wszystkich uczestników dydaktycznego procesu. Obserwacja zaproponowanych rozwiązań mobilizuje jednak do przypomnienia za Hansem Georgiem Gadamerem, iż historia (także rzeczywistość edukacyjna) nie jest tworzona każdego dnia od nowa, ale zawsze "stoi na czyichś ramionach". A dzieje się tak niezależnie od tego, w jakim stopniu uświadamiamy sobie powyższą zależność. Stąd wydają mi się nieco przesadne, bardziej uzasadnione językiem reklamy niż dydaktyczną prawidłowością, sformułowania typu: "najlepszy multimedialny pakiet dydaktyczny XXI wieku". Ten wiek dopiero się rozpoczął..., a przywoływane wcześniej nazwiska polonistów, psychologów czy pedagogów wskazują i na konteksty, z którymi Ortofrajdę można połączyć. Warto uświadamiać nauczycielom realizującym obecną reformę edukacji, iż wiele projektów uznawanych obecnie za "nowatorskie" i "odkrywcze" znajduje swoje głębokie zakorzenienie w znakomitej, a nie zawsze przypominanej z należnym szacunkiem przeszłości dydaktyki. Pamiętać trzeba o wciąż aktualnych, odzywających się także w Ortofrajdzie, doświadczeniach szkoły aktywnej (zwanej też szkołą nowego wychowania, szkołą pracy samorozwojowej, szkołą twórczą) oraz o zasługach jej twórców - Johna Dewey'a, Edouarda Claparede'a, Georga Kerschensteinera, a także Henryka Rowida. Pamięć o poprzednikach służyć może przekształcaniu wąskiego profesjonalizmu sprowadzanego do poszukiwania odpowiedzi na pytanie: jak uczyć? w tzw. mocny profesjonalizm powiązany z świadomością: dlaczego tak. Te zależności są ważne nie tylko w perspektywie teoretycznej. Wpływają one także na kształt edukacyjnej praktyki, co we współczesnej pedeutologii jest wielokrotnie podkreślane.
Zaznaczony tu lekki grymas krytyczny nie zmienia pozytywnej opinii o całości pomysłowego i rzetelnie zaprojektowanego systemu Ortofrajda.

10. Ocena bezpieczeństwa użytkowania:

Właściwa dla pracy przy komputerze i innych powiązanych z projektem działań edukacyjnych.

11. Ocena jakości technicznej środka dydaktycznego i jego opakowania:

Bez zastrzeżeń.

12. Estetyka środka dydaktycznego, w tym estetyka opakowania:

Ortofrajda konsekwentnie - we wszystkich elementach składających się na recenzowany pakiet - buduje spójną i rozpoznawalną estetycznie całość. Kolorystyka i grafika nawiązuje do popularnych oczekiwań najmłodszych uczniów wychowanych na adresowanych do nich filmach animowanych. Stwarzając ciepłą atmosferę, jest przyjazna dzieciom. Wszystkie elementy obrazowe i kolorystyczne są podporządkowane przekazywanym treściom i ćwiczonym umiejętnościom.


Konkluzja:

Na podstawie dokonanej analizy Ortofrajdy oferowanej przez Pomorskie Studio Wdrożeń Dydaktycznych wnioskuję o wpisanie recenzowanego środka dydaktycznego (gotowego wyrobu) do wykazu środków dydaktycznych przeznaczonych do kształcenia ogólnego zalecanych przez Ministra Edukacji Narodowej i Sportu.


Rzeczoznawca MEN:
dr Maria Kwiatkowska-Ratajczak


Poznań, 14 września 2002 roku.

Powrót